Điều phục tâm

Nam mô Bổn sư Thích-ca Mâu-ni Phật!

Kính thưa chư hành giả! Là những người đệ tử Phật, chắc chắn rằng ai cũng biết mình nên tu tâm, dưỡng tánh. Nhưng tâm là cái gì? Tại sao chúng ta phải tu nó? Và phải tu như thế nào? Đây là một câu hỏi lớn mà người con Phật chúng ta ai cũng đặt ra cho mình, để rồi tự tìm câu trả lời cho chính bản thân trên suốt hành trình tìm đến sự giác ngộ, giải thoát tối hậu.

Bài viết nói về tâm, chỉ là một phần nhỏ với sự hiểu biết còn thô thiển của tác giả, mong các bậc cao minh chỉ dẫn thêm, và cũng mong bài viết này sẽ giúp ích được nhiều người trên con đường tu học của mình.

Kính thưa chư hành giả! Trong bài kệ Pháp Cú số 35, phẩm Tâm, đức Phật có dạy:

“Khó nắm giữ khinh động
Theo các dục quay cuồng
Lành thay điều phục tâm
Tâm điều an lạc đến”.

Bài kệ này đức Phật cho chúng ta thấy, tâm là cái gì đó khó nắm giữ vì sanh diệt tương tục, lại rất tinh tế, luôn bắt cảnh. Cho nên, theo Thắng Pháp (Abhidhamma), chúng ta không thể nào ngăn chặn tâm trí của chúng ta khỏi việc bắt cảnh. Vậy chứ tâm là gì? Tâm là sự nhận biết cảnh một cách thuần túy, là nhựa sống vô hình trong thân thể con người. Có thể nói, thiếu nó thì con người không thể sống được, con người không khác nào viên đá vô tri trơ trọi trên sườn núi.

Có hành giả hỏi: Khi ngủ say, tâm thức có hoạt động không?

Đáp: Khi ngủ say, chúng ta vẫn có dòng tâm thức hoạt động. Và nếu đã có tâm, tất sẽ có cảnh cho tâm đó. Cảnh đó thì mờ nhạt, cho nên chúng ta không nhận biết được cảnh đó.

Hành giả chúng ta chấp nhận có sự tái sinh. Tâm luôn luôn diễn tiến, nhưng không phải là thường hằng. Tâm thì luôn luôn có với chúng ta, và sanh diệt mau lẹ trong từng sát-na.

Chư hành giả cũng nên biết, theo Thắng Pháp (Abhidhamma), còn có những từ đồng nghĩa với tâm, gọi là ý và thức. Ngoài ra, chúng ta cũng nên biết tâm sở (những yếu tố tinh thần, hay những cái sanh lên cùng với và phụ thuộc vào tâm). Theo Duy thức học, có 8 thức tâm vương và 51 tâm sở; theo Thắng Pháp (Abhidhamma) có 89 hay 121 tâm và 52 tâm sở. (Xem thêm Duy Thức Học và Cẩm Nang Nghiên Cứu Thắng Pháp).

Chư hành giả thân mến! Thật là một thiếu sót rất lớn khi chúng ta tu học mà không nhận biết được cái tâm này hoạt động như thế nào và suy nghĩ những gì? Nhận biết được tâm, chúng ta mới có thể tu học một cách đúng đắn và hiệu quả. Như bài kệ trên, đức Phật dạy cho chúng ta biết tâm luôn theo các dục nó quay cuồng. “Dục” ở đây được hiểu là ngũ dục, tức là tài, sắc, danh, thực và thùy (tiền bạc, sắc đẹp, danh vọng, địa vị, ăn ngon và ngủ nghỉ). Ngoài ra, dục còn được biết đến là sắc, thanh, hương, vị và xúc. Còn với từ “quay cuồng”, chúng ta có thể hiểu là do các dục mà tâm ý chúng ta nghĩ hết thứ này đến thứ khác, sai khiến chúng ta tạo tác các nghiệp. Hoặc chúng ta có thể hiểu do các dục mà chúng sanh phải quay cuồng trong sanh tử luân hồi nơi sáu nẻo (địa ngục, súc sanh, ngạ quỷ, A-tu-la, người và trời). Do vậy mà đức Phật có dạy:

“Ý dẫn đầu các pháp
Ý làm chủ, ý tạo
Nếu với ý ô nhiễm
Nói lên hay hành động
Khổ não bước theo sau
Như xe chân vật kéo”.

“Ý dẫn đầu các pháp
Ý làm chủ, ý tạo
Nếu với ý thanh tịnh
Nói lên hay hành động
An lạc bước theo sau
Như bóng không rời hình”.

Ô nhiễm hay thanh tịnh cũng đều từ nơi tâm này mà ra, do đó mà có thiện ác, tốt xấu, đúng sai… Ô nhiễm hay thanh tịnh không phải tự nhiên sinh ra mà có, là bởi quá khứ vô lượng kiếp, chúng ta đã huân tập nên càng ngày càng tăng trưởng. Hễ cứ tiếp xúc với ngũ dục thì tâm lập tức chạy theo trần cảnh. Khi được thì vui, không được thì buồn; lập mưu, tính kế cốt sao cho được cái lợi về mình. Còn nếu như bị cướp mất thì tức giận, hận thù, gây ra bao nhiêu oan trái để đời đời kiếp kiếp vay trả, trả vay không biết đến lúc nào mới dừng. (Hành giả có thể xem Tích Truyện Pháp Cú số 5, phẩm Song Đối).

Đôi khi, hành giả còn thấy tâm chúng ta lừa chúng ta những khi muốn làm việc thiện. Nó bảo rằng “giờ này còn sớm, để một lúc nữa rồi đi lên chùa cúng dường cũng không muộn”. Một lúc rồi lại một lúc, cho đến cả ngày trôi qua mà chúng ta chưa thể lên chùa cúng dường được. Khi đó, nó lại tự an ủi bản thân “thôi, mai lên cúng cũng được chứ có sao đâu”. Chư hành giả thấy đó, việc bất thiện thì làm rất nhanh, còn việc thiện thì chần chừ, tính toán, hẹn lui hẹn tới. Thế thì làm sao chúng ta không xoay vần trong sanh tử cho được!

Thưa chư hành giả! Cái tâm tham của chúng ta vi tế lắm, khó nhận biết nó được. Chỉ khi nào chánh niệm, chúng ta mới nhận ra chúng. Khi tu, ai cũng muốn thành Thánh, thành Phật. Vì vậy, ai cũng muốn tu cho mau có kết quả. Nghe chỗ nào tu dễ, linh nghiệm và nhanh có hiệu quả liền tới đó để tu. Thành Thánh, thành Phật đâu không thấy lại thấy tiền mất, tật mang và bị người đời chê trách “tu mà còn tham danh”. Nghĩ mà xem, hôm nay mới có trồng một hạt giống, gieo một ít duyên mà mai muốn cho nó ra hoa kết quả liền, lẽ nào lại có cái lý như vậy? Chư Phật, Thánh Hiền cũng phải trải qua nhiều kiếp tu hành mới thành tựu được kết quả như hôm nay. Chúng ta, cũng phải như vậy mới có được kết quả như mong muốn. Hiểu được vậy, tâm sẽ được an lạc và sự tu tập của chúng ta cũng khỏe lắm.

Điều phục tâm là một quá trình huân tập, rèn luyện mà hành giả tu tập cần phải tinh tấn ngày đêm, thông qua việc hành thiền hoặc niệm Phật hoặc trì chú… Tùy thuộc vào căn tánh của mình mà chọn pháp môn tu cho thích hợp, để cho tâm ngày càng được an định và thanh tịnh hơn. Tuy nhiên, Phật có dạy:

“Như cá quăng lên bờ
Vất ra ngoài thủy giới
Tâm này vùng vẫy mạnh
Hãy đoạn thế lực ma”.

(Pháp Cú 34)

Cái tâm của chúng ta khi bắt đầu điều phục, được rèn luyện, nó cũng giống như con cá bị quăng lên bờ, vùng vẫy rất mạnh, làm chúng ta phải phiền não, khó chịu và có khi phải bỏ cuộc giữa chừng. Do vậy, hành giả chúng ta nên tinh tấn chiến đấu với con ma ngũ dục bằng những thiện tâm sở; bằng từ, bi, hỷ, xả; bằng sự khiêm nhẫn và bằng chánh niệm tỉnh giác. Được vậy, niềm an lạc luôn hiện hữu nơi thân tâm chúng ta.

Không phải khi tâm này hoàn toàn thanh tịnh chúng ta mới thật có an lạc, mà mỗi khi từng tâm sở bất thiện khởi, ngay khi đó nhận biết chúng, không cho chúng rong ruổi theo cảnh trần và tạo nghiệp, thì hành giả cũng tận hưởng niềm an lạc ngay lúc đó rồi.

Tóm lại, điều phục tâm ý là việc làm cần thiết của những hành giả đang đi trên con đường giác ngộ giải thoát. Để làm được điều đó, hành giả cần phải có sự quyết tâm, tinh tấn không lùi bước trước những thế lực của ngũ dục. Không làm các việc ác, chỉ làm những việc thiện. Xem giới là nền tảng vững chắc giúp chúng ta tiến bước trên con đường tu tập. Luôn học hỏi kinh nghiệm tu tập của người đi trước, lấy những lời dạy của đức Phật làm kim chỉ nam cho sự tu học của mình. Từ đó, tâm chúng ta sẽ dần an tịnh và thành tựu những kết quả xứng đáng với công sức chúng ta đã bỏ ra.

Nam mô A-di-đà Phật!

Tâm Tri