Thứ bảy, 18/04/2026
Bài viết
Nhân quả
Cập nhật: 27/10/2018
Trái lại đức Phật là vị hoàn toàn giác ngộ, đã phát hiện ra cái luật nhân quả đang chi phối mọi sự vật trong vũ trụ này. Nên ngài đã hành động một cách sáng suốt lợi lạc cho chính mình và cho chúng sanh. Chúng ta là Phật tử phải biết luật nhân quả, để rồi những ý nghĩa, hành động, lời nói đúng theo như lời Ngài đã làm để đem lại hạnh phúc chân thật, lâu bền cho mình và cho người xung quanh.
Nhân là nguyên nhân, quả là kết quả. Nhân là mầm, quả là hạt, trái do mầm ấy sinh ra. Nhân và quả là hai trạng thái tiếp nối nhau mà có. Nếu không có nhân thì không có quả, nếu không có quả thì không có nhân.
Nhân thế nào thì quả thế ấy, ta có hạt cam, ươm hạt cho ra cây cam. Ta có hạt đậu, ươm hạt cho ra cây đậu. Không bao giờ trồng cam mà lại được đậu và ngược lại trồng đậu mà lại được cam. Người học đàn biết đàn, người học thổi sáo thì biết thổi sáo, người học tiếng Anh thì biết tiếng Anh. Nói cách khác nhân và quả đồng một loại với nhau. Hễ nhân nào thì cho quả thế ấy không sai chạy.
Một nhân không thể sinh ra quả. Trong vũ trụ vạn vật đều là sự tổ hợp của nhân duyên và quả. Nói rằng hạt lúa sinh ra cây lúa là nói một cách giản dị cho dễ hiểu, chứ thật ra hạt lúa không thể sanh gì được cả nếu để nó một mình giữa khoảng trống không, không có không khí, ánh sáng, đất, nước, gió và người chăm sóc thì không có cây lúa. Nhân phải có duyên mới có quả.
Trong nhân có quả, trong quả có nhân. Hiện tại chúng ta sống được an lạc và hạnh phúc là do cái nhân đời trước ta gieo nay mới có kết quả. Ngược lại đời này đau khổ nhiều bệnh không hạnh phúc là do nhân quá khứ không tốt nay mới có quả xấu. Nên có câu: “Muốn biết nhân đời trước xem sự hưởng đời nay, muốn biết quả sau này xem việc làm kiếp này” Ta đem lại việc tốt cho mình và người đời này đời sau được hưởng quả lành. Nhân quả tiếp nối nhau.
Sự biến chuyển từ nhân đến quả có khi nhanh khi chậm. Có những nhân và quả xảy ra kế tiếp nhau, liền nhau tức thời như khi vừa đánh xuống mặt trống là nhân thì tiếng trống liền phát hiện ra quả, hay khi hai luồng điện âm và dương vừa gặp nhau thì ánh sáng liền bừng lên. Có khi nhân đã gây rồi nhưng quả đợi một thời gian, quả mới hình thành, như từ khi gieo hạt giống cho đến khi gặt lúa cần phải có một thời gian ít nhất vài tháng.
Có khi từ nhân đến quả vài chục năm như đứa trẻ mới cắp sách đi học đến khi thành tài phải trải qua một thời gian vài chục năm. Chẳng hạn đất nước muốn giành độc lập tự do phải trải qua vài chục năm cho đến vài trăm năm mới dành được độc lập, tự do. Chúng ta không nên vội vàng cho rằng luật nhân quả không đúng khi thấy có những cái nhân chưa phát sinh ra quả.
Hạt cam thì sanh ra cây cam, cây cam thì sanh ra trái cam. Hạt ớt thì sanh ra cây ớt, cây ớt thì sanh ra quả ớt. Giống ngọt thì sanh ra trái ngọt, giống chua thì sanh ra trái chua, giống nào thì sanh ra quả ấy.
Loài chim sanh ra trứng nên chúng ta gọi trứng là nhân, chờ khi ấp nở thành con là quả, con chim ấy lại trở lại làm nhân, sinh ra trứng là quả. Loài thú sinh con, con ấy là quả. Con thú lớn lên, trở lại làm nhân, sanh con là quả.
Thân tứ đại là do tinh cha huyết mẹ mà thành và do hoàn cảnh nuôi dưỡng. Vậy cha mẹ và hoàn cảnh là nhân, người con trưởng thành là quả và cứ tiếp nối như thế mãi, nhân sanh quả, quả sanh nhân, không bao giờ dứt.
Những tư tưởng và hành vi trong quá khứ tạo cho ta những tính tình tốt hay xấu, một nếp sống trong hiện tại: tư tưởng và hành động trong quá khứ là nhân, tính tình nếp sống trong hiện tại là quả. Tính tình và nếp sống này là nhân để tạo ra những tư tưởng và hạnh động trong tương lai là quả.
Tham thấy tiền của người, nổi lòng tham sinh ra trộm cắp hoặc giết hại người là nhân, bị chủ đánh đập hoặc đâm chém, phải tàn tật hay bị nhà chức trách bắt giam trong khám đường, chịu những điều tra tấn, đau khổ là quả.
Sân: người quá nóng giận, đánh đập vợ con, phá hoại nhà cửa, chém giết người không gớm tay là nhân, khi hết giận đau đớn, nhìn thấy vợ con bệnh hoạn, nhà cửa tiêu tan, luật pháp trừng trị, phải chịu nhiều điều khổ cực là quả.
Si mê: người say mê sắc dục, liễu ngõ hoa tường không có biết sự hay dở, phải trái là nhân, làm cho gia đình lủng củng, thân thể suy nhược, trí tuệ u ám là quả.
Nghi ngờ: suốt đời cứ nghi ngờ việc này việc khác, ai nói gì cũng không tin, ai làm gì cũng không theo đó là nhân, kết cục không làm được việc gì cả, đến khi lâm chung buông xuôi hai bàn tay trắng đó là kết quả.
Kiêu mạn: tự cho mình là hơn cả, khinh bỉ mọi người chà đạp lên nhân phẩm người xung quanh là nhân bị người ghét bỏ, xa lánh, sống một đời lẻ loi, cô độc là quả. Nghiện rượu chè, tiền bạc ăn nhậu cho thỏa mãn là nhân, đến lúc say sưa, bàn ghế ngả nghiêng có khi chém giết nhau phạm những điều tội lỗi phải bị phạt tù tội là quả.
Say mê cờ bạc: thấy tiền bạc của người muốn hốt về mình, đắm đuối quanh năm suốt tháng theo con bài là nhân, đến lúc hết tiền của nợ nần chất đống thiếu trước hụt sau là quả.
Những tư tưởng hành vi xấu xa tạo cho con người những hậu quả đen tối, nhục nhã, khổ đau như thế nào thì những tư tưởng và hành động không tốt đẹp đưa đến cho con người những kết quả xán lạn, vinh quang và an vui như thế ấy.
Người không có tính tham lam, bỏn sẻn thì tất không bị tiền của trói buộc, tâm trí được thảnh thơi. Người không nóng giận, tất được sống trong cảnh hiền hòa, gia đình êm ấm. Người không si mê theo sắc dục thì tất được gia đình kính nể, trí tuệ sáng suốt thân thể tráng kiện. Người không nghi ngờ có đức tin thì hăng hái trong công việc, được người tin cậy, dễ thành tựu trong đời. Người không ngạo mạn thì được bạn bè quý trọng, niềm nở tiếp đón, tận tâm giúp đỡ. Mình gặp tai nạn thì được bạn bè tận tâm giúp đỡ. Người không rượu chè, cờ bạc thì không đến nỗi túng thiếu, bà con quen biết kính nể, yêu quý. Những điều này tưởng không cần nói nhiều cũng biết. Hằng ngày quanh chúng ta những cảnh tượng nhân và quả ấy diễn ra không ngớt, chỉ cần xem tin tức là thấy ngay.
Nói một cách tổng quát về phương diện tinh thần và thể chất người ta gieo thứ gì thì gặp thứ ấy.
Khi đã biết cuộc đời của mình do nghiệp nhân của mình tạo ra, mình là người thợ tự xây dựng đời mình, mình sẽ tự tin tưởng ở mình thì còn tin tưởng ở ai nữa. Lòng tin ấy là một sức mạnh vô cùng quý báu, làm cho con người dám hi sinh hăng hái làm điều tốt, vì những hành động tốt đẹp ấy họ biết sẽ là những cái nhân quý báu đem lại những kết quả tốt đẹp.
Nhân quả là một luật tự nhiên rất đúng đắn công bằng. Sao có người cả đời hiền từ mà lại gặp lắm tai nạn khổ sở, trái lại những người hung ác sao vẫn an bình. Đây là do nhân quả quyết định.
Thời gian tiến triển từ nhân đến quả, có khi nhanh khi chậm, có cái nhân từ đời này đến đời sau mới hình thành quả. Vậy nếu có người trong đời hiện tại làm việc hung ác mà được an lành là do kiếp trước họ tạo nhân hiền từ. Còn cái nhân hung ác mới tạo trong đời này thì tương lai hay qua đời sau, họ sẽ chịu quả báo. Cũng như có người năm nay ăn chơi không làm gì hết mà vẫn no đủ là nhờ năm rồi họ có làm có tiền của để dành vậy còn cái nhân ăn chơi không làm năm nay thì sang năm họ sẽ chịu quả đói.
Con người đời này hiền từ, làm các điều phước thiện mà vẫn gặp tai nạn, khổ sở là do đời trước họ tạo những nhân không tốt. Cái nhân hiền từ đời này, qua đời sau họ sẽ hưởng quả vui. Cũng như có người tuy năm nay siêng làm ruộng mà vẫn thiếu hụt là vì ăn chơi năm vừa rồi. Cái nhân siêng năng năm nay sang năm họ sẽ hưởng quả sung túc. Có câu nói “Việc lành hay việc dữ đều có quả báo, chỉ khác nhau đến sớm hay đến muộn thôi”.
Theo luật nhân quả thì ai làm người nấy chịu. Cha làm tội, con không thể thay thế được, con làm tội cha không thể thay thế được. Sao thấy có những việc, cha làm con phải chịu liên can, con làm cha phải chịu ảnh hưởng.
Trong kinh Phật dạy: “Nhân quả nghiệp báo có hai thứ, biệt nghiệp và cộng nghiệp”.
Biệt nghiệp: là nghiệp báo riêng của mỗi chúng sanh như mình có học nhiều thì mình biết nhiều, mình ăn thì mình no, mình siêng năng thì mình dễ thành công, mình lười nhác thì mình thất bại.
Cộng nghiệp: là nghiệp chung cho nhiều chúng sanh cùng sống trong một hoàn cảnh như người Việt Nam sống trên mảnh đất chữ S này trong giai đoạn chiến tranh Việt - Pháp vừa qua thì dù giàu nghèo, tri thức, dù bình dân đều chịu ảnh hưởng chung của chiến tranh. Như sanh ở một nước tiên tiến thì mọi người đều tương đối được hưởng một đời sống vật chất đầy đủ hơn ở một nước nghèo khó. Đã sinh chung trong một gia đình, một xứ sở hay một dân tộc cố nhiên cái nghiệp quả phải có liên quan với nhau. Có câu nói “Một người làm phước ngàn người đều được ảnh hưởng. Một cây trổ hoa muôn cây xung quanh đều được thơm lây”.
Chúng ta đã biết giá trị luật nhân quả, vậy chúng ta nên đem bài học này áp dụng lên mọi công việc hằng ngày khi chúng ta làm một việc gì, nói một lời gì cũng nghĩ trước kết quả tốt hay xấu của nó chứ đừng làm liều, nói liều rồi phải chịu hậu quả đau khổ, nhục nhã trong tương lại. Có câu nói “Phàm làm việc gì trước phải xét đến hậu quả của nó” Quá khứ đã qua rồi, không thể thay đổi được, tương lai thì chưa đến, không nên quá lo lắng, con người hãy sống trong hiện tại tỉnh giác, nhận chân thiện ác, giữ gìn chánh niệm hành động lành, lời nói lành, ý nghĩ lành. Đó chính là nghiệp nhân lành, nghiệp quả lành chắc chắn sẽ đến với con người ngay trong đời này và luôn cả đời sau.
Trong kinh có câu “Mỗi người tùy theo nghiệp của mình tạo ra mà có được thân phận hành phúc hay bất hạnh” Nếu chúng ta đã làm được như thế thì sẽ thấy tính tình và hành vi của bản thân mỗi ngày một cải tiến, các việc sai quấy sẽ giảm bớt, các việc lành càng thêm tăng trưởng và do sự gieo nhân toàn diện đó, từ địa vị người chúng ta có thể tiến dần lên đến quả vị Thánh hiền.
Tâm Khoa